शिवकालीन दिनविशेष जानेवारी

मराठा इतिहास हा पराक्रम, स्वाभिमान आणि राष्ट्रनिष्ठेचा अखंड झरा आहे. प्रत्येक दिवस शिवकालीन इतिहासातील एखाद्या महत्त्वपूर्ण घटनेची आठवण करून देतो. आजचे शिवकालीन दिनविशेष यांद्वारे आपण स्वराज्याच्या गौरवशाली इतिहासाचा मागोवा घेतो.

या लेखामध्ये जानेवारी महिन्यात घडलेल्या काही महत्त्वाच्या शिवकालीन घटनांचा आढावा घेऊया.

17 January Shiv Dinvishesh – राजमाता जिजाबाई जयंती (1598)

महाराष्ट्राच्या इतिहासात राजमाता जिजाऊ साहेबांचे स्थान अत्यंत उंच आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण, त्यांच्यातील स्वाभिमान, न्यायप्रियता, स्त्रीसन्मान, धर्मसहिष्णुता आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा यामागे जिजाऊंचे संस्कार होते.

जिजाऊंनी केवळ शिवरायांना जन्म दिला नाही, तर त्यांना हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्नही दिले. सह्याद्रीसारखा कणखर आणि आईच्या मायेप्रमाणे दयाळू राजा घडविण्याचे कार्य जिजाऊंनी केले. पुढे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनाही त्याच संस्कारांची परंपरा लाभली.

शहाजीराजे आणि जिजाऊ यांनी पाहिलेले स्वराज्याचे स्वप्न छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रत्यक्षात साकार केले. म्हणूनच जिजाऊंना "राजमाता" आणि "राष्ट्रमाता" या उपाधी सार्थ ठरतात.

आजही महाराष्ट्रातील लाखो शिवभक्त जिजाऊंच्या कार्याला कृतज्ञतापूर्वक वंदन करतात.

जय जिजाऊ! जय शिवराय!

इतिहास अभ्यासकांच्या मते जिजाबाई जयंती पौष पौर्णिमेला असल्याचा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. तथापि, लोकपरंपरेनुसार हा दिवस जिजाऊ जयंती म्हणून साजरा केला जातो.

2 जानेवारी 1661 – मोरोपंत पिंगळे यांना मुजुमदारी

शिवाजी महाराजांनी मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे यांच्या कर्तृत्वाची दखल घेत त्यांना राज्याच्या आर्थिक कारभाराची जबाबदारी म्हणजेच "मुजुमदारी" बहाल केली.

राजगडाच्या बांधकामापासून ते स्वराज्याच्या विविध मोहिमांपर्यंत मोरोपंतांनी मोठे योगदान दिले. त्यांच्या प्रामाणिक प्रशासनामुळे पुढे त्यांची नियुक्ती स्वराज्याचे पहिले पेशवे म्हणून झाली.

3 जानेवारी 1671 – औरंगजेबाचा दख्खन मोहिमेचा आदेश

मोगल बादशाह औरंगजेबाने सरदार जसवंतसिंग आणि महाबतखान यांना दख्खनवर स्वारी करण्याचा आदेश दिला. स्वराज्याच्या वाढत्या प्रभावामुळे मोगल साम्राज्य चिंतेत पडले होते.

5 जानेवारी 1664 – सुरतेवरील पहिल्या स्वारीची सुरुवात

शिवाजी महाराज सुरतजवळील घणदेवी येथे दाखल झाले. त्यांनी सुरतेच्या सुभेदार इनायतखानाकडे संदेश पाठवून खंडणीची मागणी केली.

मात्र इनायतखानाने ती मागणी नाकारली. परिणामी मराठा सैन्याने सुरतेवरील ऐतिहासिक मोहिमेला सुरुवात केली.

5 जानेवारी 1671 – साल्हेर किल्ला स्वराज्यात

शिवाजी महाराज आणि पेशवे मोरोपंत पिंगळे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने साल्हेर किल्ला जिंकला.

मराठ्यांच्या धडक हल्ल्यात किल्लेदार फत्तुल्लाखान मारला गेला आणि मोगल सैन्याला मोठा धक्का बसला.

6 जानेवारी 1664 – सुरत लुटीचा पहिला दिवस

सकाळपासूनच मराठा सैन्याने सुरतेतील संपत्ती ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली. सुरतेचा सुभेदार इनायतखान किल्ल्यात लपून बसला. शहराचे संरक्षण करण्याऐवजी त्याने स्वतःची सुरक्षितता महत्त्वाची मानली.

6 जानेवारी 1665 – महाबळेश्वर येथे सुवर्णतुला

सूर्यग्रहणाच्या दिवशी शिवाजी महाराजांनी महाबळेश्वर येथे राजमाता जिजाऊ साहेब यांची सुवर्णतुला केली.

हा प्रसंग मातृभक्ती, कृतज्ञता आणि भारतीय संस्कृतीतील माता-पित्यांविषयीच्या आदराचे अद्वितीय उदाहरण मानला जातो.

6 जानेवारी 1673 – पन्हाळगड मोहिमेची तयारी

अनाजीपंत आणि कोंडाजी फर्जंद यांनी पन्हाळगड जिंकण्याच्या मोहिमेसाठी रायगडातून प्रस्थान केले. मोहिमेपूर्वीच शिवाजी महाराजांनी कोंडाजी फर्जंद यांचा सन्मान करून त्यांचा उत्साह वाढविला.

7 जानेवारी 1664 – सुरत स्वारीतील हल्ला निष्फळ

सुरतेचा सुभेदार इनायतखानाने पाठवलेल्या व्यक्तीने शिवाजी महाराजांवर हल्ल्याचा प्रयत्न केला. मात्र मराठा सैनिकांच्या सतर्कतेमुळे हा प्रयत्न अयशस्वी ठरला.

या प्रसंगातून महाराजांच्या सुरक्षाव्यवस्थेची तत्परता आणि मराठा सैनिकांची निष्ठा दिसून येते.

8 जानेवारी 1658 – माहुली किल्ला स्वराज्यात

शिवाजी महाराजांनी स्वतः मोहिमेचे नेतृत्व करत माहुली किल्ला जिंकला. याच किल्ल्यावर शहाजीराजांनी पूर्वी मोगलांविरुद्ध संघर्ष केला होता.

माहुली, भंडारगड आणि पळसगड हे किल्ले स्वराज्यात सामील होणे ही मोठी रणनीतिक कामगिरी होती.

8 जानेवारी 1664 – सुरत लुटीचा तिसरा दिवस

इनायतखानाच्या विश्वासघातानंतर मराठा सैन्य अधिक आक्रमक झाले. सुरतेतील अनेक भागांमध्ये आग लागली आणि लुटीचे काम अखंड सुरू राहिले.

या मोहिमेमुळे मोगल साम्राज्याला मोठा आर्थिक फटका बसला.

10 जानेवारी 1664 – सुरतेहून प्रस्थान

महाबतखान मोठ्या सैन्यासह सुरतेच्या दिशेने येत असल्याची माहिती मिळाल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी नियोजनबद्धरीत्या सुरतेहून प्रस्थान केले.

10 जानेवारी 1760 – दत्ताजी शिंदे यांचे बलिदान

बुर्हाडी घाटाच्या लढाईत मराठा सरदार दत्ताजी शिंदे वीरमरण पावले.

"बचेंगे तो और लड़ेंगे" हा त्यांचा निर्धार आजही मराठी मनाला प्रेरणा देतो. संकटांना सामोरे जाताना हार न मानण्याचा संदेश त्यांच्या जीवनातून मिळतो.

11 जानेवारी 1680 – खांदेरी दुर्गाचे बांधकाम पूर्ण

आजचे शिवकालीन दिनविशेष

मुंबई किनारपट्टीसमोरील अरबी समुद्रातील खांदेरी हे बेट सामरिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे होते. या बेटावर मराठ्यांचे वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ऑगस्ट 1679 मध्ये आपल्या आरमारातील पराक्रमी अधिकारी मायनाक भंडारी यांना किल्ला उभारण्याची जबाबदारी दिली.

खांदेरी बेटावर तटबंदी उभारण्याचे काम सुरू होताच इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीने त्याला विरोध करण्याचा प्रयत्न केला. कॅप्टन विल्यम मिंचिन, रिचर्ड केग्वीन, जॉन ब्रँडबरी आणि फ्रान्सिस थॉर्प यांसारख्या अधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली इंग्रजांनी बेट ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी त्यांनी ‘रिव्हेंज’ आणि ‘हंटर’ या युद्धनौकादेखील पाठवल्या.

मात्र मराठा आरमाराने समुद्रातील स्थानिक परिस्थिती, भरती-ओहोटी, वाऱ्यांचे स्वरूप आणि जलमार्गांचे ज्ञान वापरत इंग्रजांना चकवले. मायनाक भंडारी यांच्या मदतीला दौलतखानाचा आरमारी ताफा पोहोचला आणि मराठ्यांनी इंग्रजांच्या ‘डव्ह’ नावाच्या गुराबेला वेढा घालून ताब्यात घेतले.

मराठ्यांच्या संगमेश्वरी प्रकारच्या जलद आणि हलक्या होड्यांनी या संघर्षात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अखेर सर्व अडथळ्यांवर मात करून 11 जानेवारी 1680 रोजी खांदेरी दुर्गाचे बांधकाम पूर्ण झाले. मराठा आरमाराच्या इतिहासातील हा एक अभिमानास्पद टप्पा मानला जातो.

13 जानेवारी – नरवीर जीवाजी महाले पुण्यतिथी

शिवाजी महाराज दिनविशेष

प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या अफजलखान भेटीचा प्रसंग इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला आहे. या भेटीवेळी शिवाजी महाराजांसोबत असलेल्या दोन विश्वासू अंगरक्षकांपैकी एक होते नरवीर जीवाजी महाले आणि दुसरे संभाजी कावजी.

अफजलखानाचा अंगरक्षक सय्यद बंडा जेव्हा महाराजांवर झेपावला, तेव्हा जीवाजी महाले यांनी क्षणाचाही विलंब न करता त्याचा प्रतिकार केला आणि महाराजांचे प्राण वाचवले. म्हणूनच इतिहासात एक प्रसिद्ध वाक्य प्रचलित झाले –

"होते जीवाजी म्हणून वाचले शिवाजी!"

या शूर वीराला त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन.

14 जानेवारी 1658 – राजगडावर शिवरायांचा गृहप्रवेश

कोकण मोहिम यशस्वीरित्या पूर्ण करून शिवाजी महाराज राजगडावर परतले. याच दिवशी त्यांनी नव्या राजधानीतील वास्तूमध्ये प्रथम प्रवेश केला.

राजगड हा पुढे हिंदवी स्वराज्याची राजधानी म्हणून ओळखला गेला. शिवरायांच्या वास्तव्यामुळे राजगडाला विशेष ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले. यापूर्वी स्वराज्याची राजधानी किल्ले पुरंदर येथे होती.

14 जानेवारी 1761 – पानिपतचा तिसरा संग्राम

आजचा शिवदिनविशेष

14 जानेवारी 1761 रोजी पानिपतच्या मैदानावर मराठा साम्राज्य आणि अहमदशाह अब्दाली यांच्यात इतिहासातील सर्वात भीषण युद्ध झाले.

या युद्धात मराठ्यांना पराभव स्वीकारावा लागला, मात्र त्यांचे शौर्य आणि बलिदान आजही प्रेरणादायी मानले जाते. पानिपतचा पराभव हा मराठ्यांच्या इतिहासातील कलंक नसून त्याग, धैर्य आणि राष्ट्रनिष्ठेचे प्रतीक मानला जातो.

15 जानेवारी 1656 – जावळी स्वराज्यात

शिवाजी महाराजांनी धाडसी मोहिम राबवत जावळी प्रदेशावर नियंत्रण मिळवले. या मोहिमेदरम्यान हणमंतराव मोरे मारले गेले, तर चंद्रराव मोरे रायरी अर्थात रायगडाकडे पळून गेले.

या स्वारीत शिवरायांना एक अमूल्य रत्न लाभले – वीर मुरारबाजी देशपांडे. पुढे त्यांनी पुरंदरच्या लढाईत अतुलनीय शौर्य गाजवले.

15 जानेवारी 1919 – शाहू महाराजांचा सामाजिक न्यायाचा निर्णय

राजर्षी शाहू महाराजांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना एकत्र शिक्षण देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. सामाजिक समतेच्या दिशेने उचललेले हे एक क्रांतिकारी पाऊल होते.

16 जानेवारी 1666 – पन्हाळगड मोहिमेतील पराभव

पहाटेच्या सुमारास झालेल्या संघर्षात शिवाजी महाराजांना पन्हाळगड येथे मोठा फटका बसला. अनेक मावळ्यांनी वीरमरण पत्करले.

या घटनेनंतर स्वराज्यातील नेतृत्वात काही महत्त्वाचे बदल झाले. नेतोजी पालकर यांना पदावरून दूर करण्यात आले आणि कुडतोजी गुजर यांना "प्रतापराव" ही पदवी देऊन सरनौबतपदी नियुक्त करण्यात आले.

16 जानेवारी 1681 – संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर स्वराज्याच्या गादीवर संभाजी महाराज विराजमान झाले. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या पाठिंब्यामुळे अंतर्गत राजकीय संघर्षांवर मात करत संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक संपन्न झाला.

याच दिवसापासून स्वराज्याला दुसरे छत्रपती लाभले.

18 जानेवारी 1675 – पद्मदुर्गासाठी शिवरायांची कठोर ताकीद

मुरुड-जंजिरावरील सिद्दीच्या प्रभावाला प्रत्युत्तर देण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी पद्मदुर्ग उभारण्यास सुरुवात केली.

कामासाठी आवश्यक रसद वेळेवर न पोहोचवल्याबद्दल महाराजांनी संबंधित अधिकाऱ्याला कठोर शब्दांत ताकीद दिली. प्रशासनातील शिस्त आणि जबाबदारीबाबत शिवराय किती काटेकोर होते याचे हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

19 जानेवारी 1682 – संभाजी महाराजांची जंजिरा मोहीम

जंजिरा किल्ला जिंकण्यासाठी संभाजी महाराजांनी अनेक प्रयत्न केले. किल्ल्यावर थेट हल्ला करून यश मिळत नसल्याने त्यांनी समुद्रात सेतू उभारून जंजिरापर्यंत पोहोचण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.

प्रभू श्रीरामांनी लंकेसाठी बांधलेल्या सेतूची आठवण करून देणारी ही योजना होती. काही प्रमाणात काम पुढे गेले, मात्र निसर्गाच्या अडथळ्यांमुळे आणि औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेमुळे ही मोहीम अपूर्ण राहिली.

20 जानेवारी 1674 – दिलेरखानाचा प्रयत्न हाणून पाडला

दिलेरखानाने कोकणात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु मराठा सैन्याने त्याचा डाव उधळून लावला. या संघर्षात मोगल सैन्याचे मोठे नुकसान झाले आणि मराठ्यांनी आपली सामरिक ताकद पुन्हा सिद्ध केली.

20 जानेवारी 1683 – पोर्तुगीजांचा दुटप्पीपणा उघड

औरंगजेबाच्या वकिलाने गोव्यात पोहोचून पोर्तुगीजांना मोगलांच्या बाजूने उभे राहण्याचा प्रस्ताव दिला. वरकरणी मराठ्यांशी मैत्री दाखवत असतानाच पोर्तुगीजांनी मोगलांना रसद पुरवण्यास सुरुवात केली.

हा विश्वासघात लक्षात येताच संभाजी महाराजांनी पोर्तुगीजांच्या प्रदेशावर कठोर कारवाई केली. यामुळे मराठे आणि पोर्तुगीज यांच्यातील संघर्ष अधिक तीव्र झाला.

21 जानेवारी 1662 – कोकण स्वारीची सुरुवात

आजचे शिवकालीन दिनविशेष

स्वराज्याचा विस्तार करण्याच्या दूरदृष्टीने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीच्या ताब्यातील कोकण प्रदेश स्वराज्यात सामील करण्यासाठी 21 जानेवारी 1662 रोजी महत्त्वपूर्ण मोहिमेची सुरुवात केली.

कोकण किनारपट्टी ही व्यापार, आरमारी हालचाली आणि संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची होती. महाराजांनी या प्रदेशावर नियंत्रण मिळवून स्वराज्याची आर्थिक आणि सामरिक ताकद वाढविण्याचा निर्धार केला होता.

23 जानेवारी 1664 – थोरले महाराजसाहेब शहाजीराजे भोसले यांचे निधन

शिवाजी महाराज दिनविशेष

हिंदवी स्वराज्याच्या संकल्पनेची बीजे ज्यांनी पेरली, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांना पराक्रम, प्रशासन आणि स्वतंत्र राज्यकारभाराचे धडे दिले, ते म्हणजे थोरले महाराजसाहेब शहाजीराजे भोसले.

23 जानेवारी 1664 रोजी कर्नाटकातील होदेगिरीच्या जंगलात शिकारीदरम्यान झालेल्या अपघातात त्यांचे निधन झाले. घोड्याचा पाय झाडाच्या वेलीत अडकल्याने ते खाली पडले आणि या दुर्दैवी घटनेत त्यांचा अंत झाला.

शहाजीराजे हे केवळ पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर दूरदृष्टीचे राजकारणी आणि कुशल प्रशासक होते. निजामशाहीच्या अस्तित्वासाठी त्यांनी संघर्ष केला, पेमगिरी येथे स्वतंत्र कारभार चालवला आणि स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला.

भातवडीच्या ऐतिहासिक युद्धातील त्यांचा विजय, बंगळूर जहागिरीतील प्रशासन आणि शिवाजी महाराजांना दिलेले मार्गदर्शन यामुळे त्यांचे नाव मराठा इतिहासात अजरामर झाले आहे.

शिवाजी महाराजांना पुण्यात स्वतंत्र कारभारासाठी पाठवणे, अनुभवी सल्लागार सोबत देणे आणि राजमुद्रेची जबाबदारी सोपवणे हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे द्योतक होते.

25 जानेवारी 1665 – सोनोपंत डबीर यांचे निधन

शिव दिनविशेष

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विश्वासू राजनैतिक सल्लागार आणि अष्टप्रधान मंडळातील महत्त्वाचे सदस्य सोनोपंत उर्फ सोनोजी विश्वनाथ डबीर यांचे 25 जानेवारी 1665 रोजी निधन झाले.

सोनोपंत डबीर हे मुत्सद्देगिरी, दूरदृष्टी आणि राजनिष्ठेसाठी ओळखले जात. महाबळेश्वर येथे शिवाजी महाराजांनी राजमाता जिजाऊ आणि सोनोपंत डबीर यांची सुवर्णतुला करून त्यांचा गौरव केला होता.

जेव्हा शाहाजी महाराजांच्या सुटकेसाठी सिंहगड किल्ला आदिलशहाला परत द्यावा लागला, तेव्हा नाराज झालेल्या शिवाजी महाराजांना सोनोपंतांनी समजावले होते –

"राजे, एक सिंहगड गेला म्हणून दुःख करू नका. त्या बदल्यात शाहाजीराजांसारखा सिंह मुक्त झाला आहे. आता तुम्ही संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करा."

त्यांचे हे शब्द आजही प्रेरणादायी मानले जातात.

26 जानेवारी 1671 – संभाजी महाराजांना राज्यकारभाराची जबाबदारी

राजमाता जिजाऊ साहेब वृद्ध होत असल्याने आणि शिवाजी महाराज सतत मोहिमांवर असत असल्याने राज्यकारभारात सहाय्य करण्यासाठी 26 जानेवारी 1671 रोजी संभाजी महाराजांना अधिकृत जबाबदाऱ्या देण्यात आल्या.

यातून त्यांच्या नेतृत्वगुणांचा आणि प्रशासकीय क्षमतेचा विकास झाला.

26 जानेवारी 1662 – शाइस्तेखानाच्या फौजांची मावळात घुसखोरी

शाइस्तेखानासोबत आलेल्या मोगल सैन्याने लोहगड, विसापूर आणि तिकोना परिसरात हालचाली सुरू केल्या. स्वराज्यावर दबाव निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न होता.

मात्र पुढे मराठ्यांनी आपल्या गनिमी काव्याच्या जोरावर मोगलांना सतत त्रस्त ठेवले.

26 जानेवारी 1645 – रांझे गावच्या पाटलाला शिक्षा

आजचा शिवदिनविशेष

रांझे गावचा पाटील बाबाजी गुजर याने एका तरुणीवर अत्याचार केल्याची घटना समोर आली. त्या काळात अनेकदा अशा घटनांकडे दुर्लक्ष केले जात असे.

मात्र केवळ पंधरा वर्षांच्या शिवाजी राजांनी या प्रकरणात हस्तक्षेप केला. चौकशी करून दोषी सिद्ध झालेल्या बाबाजी गुजर याला कठोर शिक्षा सुनावण्यात आली.

या घटनेमुळे मावळ परिसरात स्पष्ट संदेश गेला की स्वराज्यात स्त्रियांच्या सन्मानाशी तडजोड केली जाणार नाही. शिवाजी महाराजांच्या न्यायप्रियतेची ही सुरुवातीची आणि अत्यंत महत्त्वाची घटना मानली जाते.

28 जानेवारी 1645 – बाबाजी गुजरची पाटिलकी जप्त

रांझे गावातील गैरवर्तनाबद्दल बाबाजी भिकाजी गुजर याला कठोर शिक्षा देण्यात आली आणि त्याची पिढीजात पाटिलकीही जप्त करण्यात आली.

स्वराज्यातील न्यायव्यवस्था सर्वांसाठी समान असल्याचे हे ठळक उदाहरण होते.

28 जानेवारी 1646 – राजमुद्रेचा पहिला वापर

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या "मराठी राज्याची राजमुद्रा" वापरून लिहिलेले पहिले उपलब्ध पत्र याच दिवशीचे असल्याचे इतिहासात नमूद आहे.

ही घटना स्वराज्याच्या औपचारिक प्रशासनाची सुरुवात दर्शवते.

28 जानेवारी 1851 – दुसरे बाजीराव पेशवे यांचे निधन

मराठा साम्राज्याचे अखेरचे पेशवे दुसरे बाजीराव यांचे कानपूरजवळील बिठूर येथे निधन झाले. मराठा इतिहासातील एका महत्त्वाच्या पर्वाचा हा शेवट होता.

28 जानेवारी 1681 – संभाजी महाराजांची बुऱ्हाणपूर मोहीम

राज्याभिषेकानंतर अवघ्या काही दिवसांत संभाजी महाराजांनी मोगल साम्राज्याच्या वैभवशाली बुऱ्हाणपूर शहरावर धाडसी मोहीम उघडली.

रायगड ते बुऱ्हाणपूर हे हजार किलोमीटरपेक्षा अधिक अंतर अवघ्या काही दिवसांत पार करून मराठा सैन्याने अचानक हल्ला चढवला.

या मोहिमेत प्रचंड संपत्ती स्वराज्यात आणण्यात आली आणि मोगल सत्तेला मोठा धक्का बसला.

30 जानेवारी 1681 – बुऱ्हाणपूरची लूट

बुऱ्हाणपूर शहराबाहेरील बहादूरपुरा आणि इतर सतरा वस्त्यांवर मराठा सैन्याने यशस्वी कारवाई केली.

या वेळी शहराचा सुभेदार खानजमान याने प्रतिकार करण्याऐवजी शहराचे दरवाजे बंद करून संरक्षणात्मक भूमिका घेतली. मराठ्यांनी मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती हस्तगत केली आणि स्वराज्याची आर्थिक ताकद अधिक मजबूत केली.

निष्कर्ष

जानेवारी महिन्यातील हे शिवकालीन दिनविशेष केवळ ऐतिहासिक घटनांची नोंद नसून स्वराज्याच्या उभारणीमागील त्याग, पराक्रम, दूरदृष्टी, न्यायनिष्ठा आणि राष्ट्रभक्तीची प्रेरणादायी गाथा आहे. राजमाता जिजाऊंचे संस्कार, शहाजीराजे भोसले यांची स्वराज्याची संकल्पना, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे धाडसी निर्णय, स्वराज्यनिष्ठ मावळ्यांचे बलिदान, संभाजी महाराजांचे अद्वितीय शौर्य आणि मराठा साम्राज्याच्या असंख्य वीरांचे योगदान या सर्व घटनांमधून महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास आपल्या समोर उभा राहतो.

सुरतेवरील स्वारी, साल्हेरचा विजय, खांदेरी दुर्गाची उभारणी, जंजिरा मोहीम, बुऱ्हाणपूरवरील धाडसी छापा, राजगडावरील गृहप्रवेश, पानिपतचा संग्राम आणि स्वराज्यासाठी लढलेल्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात वीरांची कर्तृत्वगाथा या सर्व घटना आपल्याला स्वाभिमान, संघर्ष आणि राष्ट्रनिष्ठेचा अमूल्य वारसा देतात.

आजच्या पिढीने या इतिहासाकडे केवळ भूतकाळ म्हणून न पाहता, त्यातून नेतृत्व, न्याय, संघटनशक्ती, स्त्रीसन्मान, प्रशासनकौशल्य आणि राष्ट्रप्रेम यांचे धडे घ्यावेत. आजचा शिवदिनविशेष यांसारख्या उपक्रमांद्वारे आपण हा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवत राहिलो, तरच स्वराज्याचा विचार खऱ्या अर्थाने जिवंत राहील.

इतिहास केवळ वाचण्यासाठी नसतो, तर त्यातून प्रेरणा घेऊन वर्तमान घडवण्यासाठी असतो. स्वराज्याच्या या तेजस्वी परंपरेला विनम्र अभिवादन!

जय जिजाऊ! जय शिवराय! जय शंभूराजे!