शिवकालीन दिनविशेष जानेवारी

मराठा इतिहास हा पराक्रम, स्वाभिमान आणि राष्ट्रनिष्ठेचा अखंड झरा आहे. प्रत्येक दिवस शिवकालीन इतिहासातील एखाद्या महत्त्वपूर्ण घटनेची आठवण करून देतो. आजचे शिवकालीन दिनविशेष यांद्वारे आपण स्वराज्याच्या गौरवशाली इतिहासाचा मागोवा घेतो.

या लेखामध्ये जानेवारी महिन्यात घडलेल्या काही महत्त्वाच्या शिवकालीन घटनांचा आढावा घेऊया.

17 January Shiv Dinvishesh – राजमाता जिजाबाई जयंती (1598)

महाराष्ट्राच्या इतिहासात राजमाता जिजाऊ साहेबांचे स्थान अत्यंत उंच आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण, त्यांच्यातील स्वाभिमान, न्यायप्रियता, स्त्रीसन्मान, धर्मसहिष्णुता आणि स्वातंत्र्याची प्रेरणा यामागे जिजाऊंचे संस्कार होते.

जिजाऊंनी केवळ शिवरायांना जन्म दिला नाही, तर त्यांना हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्नही दिले. सह्याद्रीसारखा कणखर आणि आईच्या मायेप्रमाणे दयाळू राजा घडविण्याचे कार्य जिजाऊंनी केले. पुढे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांनाही त्याच संस्कारांची परंपरा लाभली.

शहाजीराजे आणि जिजाऊ यांनी पाहिलेले स्वराज्याचे स्वप्न छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रत्यक्षात साकार केले. म्हणूनच जिजाऊंना "राजमाता" आणि "राष्ट्रमाता" या उपाधी सार्थ ठरतात.

आजही महाराष्ट्रातील लाखो शिवभक्त जिजाऊंच्या कार्याला कृतज्ञतापूर्वक वंदन करतात.

जय जिजाऊ! जय शिवराय!

इतिहास अभ्यासकांच्या मते जिजाबाई जयंती पौष पौर्णिमेला असल्याचा ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. तथापि, लोकपरंपरेनुसार हा दिवस जिजाऊ जयंती म्हणून साजरा केला जातो.

2 जानेवारी 1661 – मोरोपंत पिंगळे यांना मुजुमदारी

शिवाजी महाराजांनी मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे यांच्या कर्तृत्वाची दखल घेत त्यांना राज्याच्या आर्थिक कारभाराची जबाबदारी म्हणजेच "मुजुमदारी" बहाल केली.

राजगडाच्या बांधकामापासून ते स्वराज्याच्या विविध मोहिमांपर्यंत मोरोपंतांनी मोठे योगदान दिले. त्यांच्या प्रामाणिक प्रशासनामुळे पुढे त्यांची नियुक्ती स्वराज्याचे पहिले पेशवे म्हणून झाली.

3 जानेवारी 1671 – औरंगजेबाचा दख्खन मोहिमेचा आदेश

मोगल बादशाह औरंगजेबाने सरदार जसवंतसिंग आणि महाबतखान यांना दख्खनवर स्वारी करण्याचा आदेश दिला. स्वराज्याच्या वाढत्या प्रभावामुळे मोगल साम्राज्य चिंतेत पडले होते.

5 जानेवारी 1664 – सुरतेवरील पहिल्या स्वारीची सुरुवात

शिवाजी महाराज सुरतजवळील घणदेवी येथे दाखल झाले. त्यांनी सुरतेच्या सुभेदार इनायतखानाकडे संदेश पाठवून खंडणीची मागणी केली.

मात्र इनायतखानाने ती मागणी नाकारली. परिणामी मराठा सैन्याने सुरतेवरील ऐतिहासिक मोहिमेला सुरुवात केली.

5 जानेवारी 1671 – साल्हेर किल्ला स्वराज्यात

शिवाजी महाराज आणि पेशवे मोरोपंत पिंगळे यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने साल्हेर किल्ला जिंकला.

मराठ्यांच्या धडक हल्ल्यात किल्लेदार फत्तुल्लाखान मारला गेला आणि मोगल सैन्याला मोठा धक्का बसला.

6 जानेवारी 1664 – सुरत लुटीचा पहिला दिवस

सकाळपासूनच मराठा सैन्याने सुरतेतील संपत्ती ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली. सुरतेचा सुभेदार इनायतखान किल्ल्यात लपून बसला. शहराचे संरक्षण करण्याऐवजी त्याने स्वतःची सुरक्षितता महत्त्वाची मानली.

6 जानेवारी 1665 – महाबळेश्वर येथे सुवर्णतुला

सूर्यग्रहणाच्या दिवशी शिवाजी महाराजांनी महाबळेश्वर येथे राजमाता जिजाऊ साहेब यांची सुवर्णतुला केली.

हा प्रसंग मातृभक्ती, कृतज्ञता आणि भारतीय संस्कृतीतील माता-पित्यांविषयीच्या आदराचे अद्वितीय उदाहरण मानला जातो.

6 जानेवारी 1673 – पन्हाळगड मोहिमेची तयारी

अनाजीपंत आणि कोंडाजी फर्जंद यांनी पन्हाळगड जिंकण्याच्या मोहिमेसाठी रायगडातून प्रस्थान केले. मोहिमेपूर्वीच शिवाजी महाराजांनी कोंडाजी फर्जंद यांचा सन्मान करून त्यांचा उत्साह वाढविला.

7 जानेवारी 1664 – सुरत स्वारीतील हल्ला निष्फळ

सुरतेचा सुभेदार इनायतखानाने पाठवलेल्या व्यक्तीने शिवाजी महाराजांवर हल्ल्याचा प्रयत्न केला. मात्र मराठा सैनिकांच्या सतर्कतेमुळे हा प्रयत्न अयशस्वी ठरला.

या प्रसंगातून महाराजांच्या सुरक्षाव्यवस्थेची तत्परता आणि मराठा सैनिकांची निष्ठा दिसून येते.

8 जानेवारी 1658 – माहुली किल्ला स्वराज्यात

शिवाजी महाराजांनी स्वतः मोहिमेचे नेतृत्व करत माहुली किल्ला जिंकला. याच किल्ल्यावर शहाजीराजांनी पूर्वी मोगलांविरुद्ध संघर्ष केला होता.

माहुली, भंडारगड आणि पळसगड हे किल्ले स्वराज्यात सामील होणे ही मोठी रणनीतिक कामगिरी होती.

8 जानेवारी 1664 – सुरत लुटीचा तिसरा दिवस

इनायतखानाच्या विश्वासघातानंतर मराठा सैन्य अधिक आक्रमक झाले. सुरतेतील अनेक भागांमध्ये आग लागली आणि लुटीचे काम अखंड सुरू राहिले.

या मोहिमेमुळे मोगल साम्राज्याला मोठा आर्थिक फटका बसला.

10 जानेवारी 1664 – सुरतेहून प्रस्थान

महाबतखान मोठ्या सैन्यासह सुरतेच्या दिशेने येत असल्याची माहिती मिळाल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी नियोजनबद्धरीत्या सुरतेहून प्रस्थान केले.

10 जानेवारी 1760 – दत्ताजी शिंदे यांचे बलिदान

बुर्हाडी घाटाच्या लढाईत मराठा सरदार दत्ताजी शिंदे वीरमरण पावले.

"बचेंगे तो और लड़ेंगे" हा त्यांचा निर्धार आजही मराठी मनाला प्रेरणा देतो. संकटांना सामोरे जाताना हार न मानण्याचा संदेश त्यांच्या जीवनातून मिळतो.

11 जानेवारी 1680 – खांदेरी दुर्गाचे बांधकाम पूर्ण

आजचे शिवकालीन दिनविशेष

मुंबई किनारपट्टीसमोरील अरबी समुद्रातील खांदेरी हे बेट सामरिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे होते. या बेटावर मराठ्यांचे वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ऑगस्ट 1679 मध्ये आपल्या आरमारातील पराक्रमी अधिकारी मायनाक भंडारी यांना किल्ला उभारण्याची जबाबदारी दिली.

खांदेरी बेटावर तटबंदी उभारण्याचे काम सुरू होताच इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीने त्याला विरोध करण्याचा प्रयत्न केला. कॅप्टन विल्यम मिंचिन, रिचर्ड केग्वीन, जॉन ब्रँडबरी आणि फ्रान्सिस थॉर्प यांसारख्या अधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली इंग्रजांनी बेट ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी त्यांनी ‘रिव्हेंज’ आणि ‘हंटर’ या युद्धनौकादेखील पाठवल्या.

मात्र मराठा आरमाराने समुद्रातील स्थानिक परिस्थिती, भरती-ओहोटी, वाऱ्यांचे स्वरूप आणि जलमार्गांचे ज्ञान वापरत इंग्रजांना चकवले. मायनाक भंडारी यांच्या मदतीला दौलतखानाचा आरमारी ताफा पोहोचला आणि मराठ्यांनी इंग्रजांच्या ‘डव्ह’ नावाच्या गुराबेला वेढा घालून ताब्यात घेतले.

मराठ्यांच्या संगमेश्वरी प्रकारच्या जलद आणि हलक्या होड्यांनी या संघर्षात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अखेर सर्व अडथळ्यांवर मात करून 11 जानेवारी 1680 रोजी खांदेरी दुर्गाचे बांधकाम पूर्ण झाले. मराठा आरमाराच्या इतिहासातील हा एक अभिमानास्पद टप्पा मानला जातो.

13 जानेवारी – नरवीर जीवाजी महाले पुण्यतिथी

शिवाजी महाराज दिनविशेष

प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झालेल्या अफजलखान भेटीचा प्रसंग इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला आहे. या भेटीवेळी शिवाजी महाराजांसोबत असलेल्या दोन विश्वासू अंगरक्षकांपैकी एक होते नरवीर जीवाजी महाले आणि दुसरे संभाजी कावजी.

अफजलखानाचा अंगरक्षक सय्यद बंडा जेव्हा महाराजांवर झेपावला, तेव्हा जीवाजी महाले यांनी क्षणाचाही विलंब न करता त्याचा प्रतिकार केला आणि महाराजांचे प्राण वाचवले. म्हणूनच इतिहासात एक प्रसिद्ध वाक्य प्रचलित झाले –

"होते जीवाजी म्हणून वाचले शिवाजी!"

या शूर वीराला त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त विनम्र अभिवादन.

14 जानेवारी 1658 – राजगडावर शिवरायांचा गृहप्रवेश

कोकण मोहिम यशस्वीरित्या पूर्ण करून शिवाजी महाराज राजगडावर परतले. याच दिवशी त्यांनी नव्या राजधानीतील वास्तूमध्ये प्रथम प्रवेश केला.

राजगड हा पुढे हिंदवी स्वराज्याची राजधानी म्हणून ओळखला गेला. शिवरायांच्या वास्तव्यामुळे राजगडाला विशेष ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले. यापूर्वी स्वराज्याची राजधानी किल्ले पुरंदर येथे होती.

14 जानेवारी 1761 – पानिपतचा तिसरा संग्राम

आजचा शिवदिनविशेष

14 जानेवारी 1761 रोजी पानिपतच्या मैदानावर मराठा साम्राज्य आणि अहमदशाह अब्दाली यांच्यात इतिहासातील सर्वात भीषण युद्ध झाले.

या युद्धात मराठ्यांना पराभव स्वीकारावा लागला, मात्र त्यांचे शौर्य आणि बलिदान आजही प्रेरणादायी मानले जाते. पानिपतचा पराभव हा मराठ्यांच्या इतिहासातील कलंक नसून त्याग, धैर्य आणि राष्ट्रनिष्ठेचे प्रतीक मानला जातो.

15 जानेवारी 1656 – जावळी स्वराज्यात

शिवाजी महाराजांनी धाडसी मोहिम राबवत जावळी प्रदेशावर नियंत्रण मिळवले. या मोहिमेदरम्यान हणमंतराव मोरे मारले गेले, तर चंद्रराव मोरे रायरी अर्थात रायगडाकडे पळून गेले.

या स्वारीत शिवरायांना एक अमूल्य रत्न लाभले – वीर मुरारबाजी देशपांडे. पुढे त्यांनी पुरंदरच्या लढाईत अतुलनीय शौर्य गाजवले.

15 जानेवारी 1919 – शाहू महाराजांचा सामाजिक न्यायाचा निर्णय

राजर्षी शाहू महाराजांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना एकत्र शिक्षण देण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. सामाजिक समतेच्या दिशेने उचललेले हे एक क्रांतिकारी पाऊल होते.

16 जानेवारी 1666 – पन्हाळगड मोहिमेतील पराभव

पहाटेच्या सुमारास झालेल्या संघर्षात शिवाजी महाराजांना पन्हाळगड येथे मोठा फटका बसला. अनेक मावळ्यांनी वीरमरण पत्करले.

या घटनेनंतर स्वराज्यातील नेतृत्वात काही महत्त्वाचे बदल झाले. नेतोजी पालकर यांना पदावरून दूर करण्यात आले आणि कुडतोजी गुजर यांना "प्रतापराव" ही पदवी देऊन सरनौबतपदी नियुक्त करण्यात आले.

16 जानेवारी 1681 – संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर स्वराज्याच्या गादीवर संभाजी महाराज विराजमान झाले. सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या पाठिंब्यामुळे अंतर्गत राजकीय संघर्षांवर मात करत संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक संपन्न झाला.

याच दिवसापासून स्वराज्याला दुसरे छत्रपती लाभले.

18 जानेवारी 1675 – पद्मदुर्गासाठी शिवरायांची कठोर ताकीद

मुरुड-जंजिरावरील सिद्दीच्या प्रभावाला प्रत्युत्तर देण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी पद्मदुर्ग उभारण्यास सुरुवात केली.

कामासाठी आवश्यक रसद वेळेवर न पोहोचवल्याबद्दल महाराजांनी संबंधित अधिकाऱ्याला कठोर शब्दांत ताकीद दिली. प्रशासनातील शिस्त आणि जबाबदारीबाबत शिवराय किती काटेकोर होते याचे हे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.

19 जानेवारी 1682 – संभाजी महाराजांची जंजिरा मोहीम

जंजिरा किल्ला जिंकण्यासाठी संभाजी महाराजांनी अनेक प्रयत्न केले. किल्ल्यावर थेट हल्ला करून यश मिळत नसल्याने त्यांनी समुद्रात सेतू उभारून जंजिरापर्यंत पोहोचण्याचा धाडसी निर्णय घेतला.

प्रभू श्रीरामांनी लंकेसाठी बांधलेल्या सेतूची आठवण करून देणारी ही योजना होती. काही प्रमाणात काम पुढे गेले, मात्र निसर्गाच्या अडथळ्यांमुळे आणि औरंगजेबाच्या दख्खन मोहिमेमुळे ही मोहीम अपूर्ण राहिली.

20 जानेवारी 1674 – दिलेरखानाचा प्रयत्न हाणून पाडला

दिलेरखानाने कोकणात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु मराठा सैन्याने त्याचा डाव उधळून लावला. या संघर्षात मोगल सैन्याचे मोठे नुकसान झाले आणि मराठ्यांनी आपली सामरिक ताकद पुन्हा सिद्ध केली.

20 जानेवारी 1683 – पोर्तुगीजांचा दुटप्पीपणा उघड

औरंगजेबाच्या वकिलाने गोव्यात पोहोचून पोर्तुगीजांना मोगलांच्या बाजूने उभे राहण्याचा प्रस्ताव दिला. वरकरणी मराठ्यांशी मैत्री दाखवत असतानाच पोर्तुगीजांनी मोगलांना रसद पुरवण्यास सुरुवात केली.

हा विश्वासघात लक्षात येताच संभाजी महाराजांनी पोर्तुगीजांच्या प्रदेशावर कठोर कारवाई केली. यामुळे मराठे आणि पोर्तुगीज यांच्यातील संघर्ष अधिक तीव्र झाला.

21 जानेवारी 1662 – कोकण स्वारीची सुरुवात

आजचे शिवकालीन दिनविशेष

स्वराज्याचा विस्तार करण्याच्या दूरदृष्टीने छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीच्या ताब्यातील कोकण प्रदेश स्वराज्यात सामील करण्यासाठी 21 जानेवारी 1662 रोजी महत्त्वपूर्ण मोहिमेची सुरुवात केली.

कोकण किनारपट्टी ही व्यापार, आरमारी हालचाली आणि संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची होती. महाराजांनी या प्रदेशावर नियंत्रण मिळवून स्वराज्याची आर्थिक आणि सामरिक ताकद वाढविण्याचा निर्धार केला होता.

23 जानेवारी 1664 – थोरले महाराजसाहेब शहाजीराजे भोसले यांचे निधन

शिवाजी महाराज दिनविशेष

हिंदवी स्वराज्याच्या संकल्पनेची बीजे ज्यांनी पेरली, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि संभाजी महाराज यांना पराक्रम, प्रशासन आणि स्वतंत्र राज्यकारभाराचे धडे दिले, ते म्हणजे थोरले महाराजसाहेब शहाजीराजे भोसले.

23 जानेवारी 1664 रोजी कर्नाटकातील होदेगिरीच्या जंगलात शिकारीदरम्यान झालेल्या अपघातात त्यांचे निधन झाले. घोड्याचा पाय झाडाच्या वेलीत अडकल्याने ते खाली पडले आणि या दुर्दैवी घटनेत त्यांचा अंत झाला.

शहाजीराजे हे केवळ पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर दूरदृष्टीचे राजकारणी आणि कुशल प्रशासक होते. निजामशाहीच्या अस्तित्वासाठी त्यांनी संघर्ष केला, पेमगिरी येथे स्वतंत्र कारभार चालवला आणि स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न केला.

भातवडीच्या ऐतिहासिक युद्धातील त्यांचा विजय, बंगळूर जहागिरीतील प्रशासन आणि शिवाजी महाराजांना दिलेले मार्गदर्शन यामुळे त्यांचे नाव मराठा इतिहासात अजरामर झाले आहे.

शिवाजी महाराजांना पुण्यात स्वतंत्र कारभारासाठी पाठवणे, अनुभवी सल्लागार सोबत देणे आणि राजमुद्रेची जबाबदारी सोपवणे हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे द्योतक होते.

25 जानेवारी 1665 – सोनोपंत डबीर यांचे निधन

शिव दिनविशेष

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे विश्वासू राजनैतिक सल्लागार आणि अष्टप्रधान मंडळातील महत्त्वाचे सदस्य सोनोपंत उर्फ सोनोजी विश्वनाथ डबीर यांचे 25 जानेवारी 1665 रोजी निधन झाले.

सोनोपंत डबीर हे मुत्सद्देगिरी, दूरदृष्टी आणि राजनिष्ठेसाठी ओळखले जात. महाबळेश्वर येथे शिवाजी महाराजांनी राजमाता जिजाऊ आणि सोनोपंत डबीर यांची सुवर्णतुला करून त्यांचा गौरव केला होता.

जेव्हा शाहाजी महाराजांच्या सुटकेसाठी सिंहगड किल्ला आदिलशहाला परत द्यावा लागला, तेव्हा नाराज झालेल्या शिवाजी महाराजांना सोनोपंतांनी समजावले होते –

"राजे, एक सिंहगड गेला म्हणून दुःख करू नका. त्या बदल्यात शाहाजीराजांसारखा सिंह मुक्त झाला आहे. आता तुम्ही संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करा."

त्यांचे हे शब्द आजही प्रेरणादायी मानले जातात.

26 जानेवारी 1671 – संभाजी महाराजांना राज्यकारभाराची जबाबदारी

राजमाता जिजाऊ साहेब वृद्ध होत असल्याने आणि शिवाजी महाराज सतत मोहिमांवर असत असल्याने राज्यकारभारात सहाय्य करण्यासाठी 26 जानेवारी 1671 रोजी संभाजी महाराजांना अधिकृत जबाबदाऱ्या देण्यात आल्या.

यातून त्यांच्या नेतृत्वगुणांचा आणि प्रशासकीय क्षमतेचा विकास झाला.

26 जानेवारी 1662 – शाइस्तेखानाच्या फौजांची मावळात घुसखोरी

शाइस्तेखानासोबत आलेल्या मोगल सैन्याने लोहगड, विसापूर आणि तिकोना परिसरात हालचाली सुरू केल्या. स्वराज्यावर दबाव निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न होता.

मात्र पुढे मराठ्यांनी आपल्या गनिमी काव्याच्या जोरावर मोगलांना सतत त्रस्त ठेवले.

26 जानेवारी 1645 – रांझे गावच्या पाटलाला शिक्षा

आजचा शिवदिनविशेष

रांझे गावचा पाटील बाबाजी गुजर याने एका तरुणीवर अत्याचार केल्याची घटना समोर आली. त्या काळात अनेकदा अशा घटनांकडे दुर्लक्ष केले जात असे.

मात्र केवळ पंधरा वर्षांच्या शिवाजी राजांनी या प्रकरणात हस्तक्षेप केला. चौकशी करून दोषी सिद्ध झालेल्या बाबाजी गुजर याला कठोर शिक्षा सुनावण्यात आली.

या घटनेमुळे मावळ परिसरात स्पष्ट संदेश गेला की स्वराज्यात स्त्रियांच्या सन्मानाशी तडजोड केली जाणार नाही. शिवाजी महाराजांच्या न्यायप्रियतेची ही सुरुवातीची आणि अत्यंत महत्त्वाची घटना मानली जाते.

28 जानेवारी 1645 – बाबाजी गुजरची पाटिलकी जप्त

रांझे गावातील गैरवर्तनाबद्दल बाबाजी भिकाजी गुजर याला कठोर शिक्षा देण्यात आली आणि त्याची पिढीजात पाटिलकीही जप्त करण्यात आली.

स्वराज्यातील न्यायव्यवस्था सर्वांसाठी समान असल्याचे हे ठळक उदाहरण होते.

28 जानेवारी 1646 – राजमुद्रेचा पहिला वापर

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या "मराठी राज्याची राजमुद्रा" वापरून लिहिलेले पहिले उपलब्ध पत्र याच दिवशीचे असल्याचे इतिहासात नमूद आहे.

ही घटना स्वराज्याच्या औपचारिक प्रशासनाची सुरुवात दर्शवते.

28 जानेवारी 1851 – दुसरे बाजीराव पेशवे यांचे निधन

मराठा साम्राज्याचे अखेरचे पेशवे दुसरे बाजीराव यांचे कानपूरजवळील बिठूर येथे निधन झाले. मराठा इतिहासातील एका महत्त्वाच्या पर्वाचा हा शेवट होता.

28 जानेवारी 1681 – संभाजी महाराजांची बुऱ्हाणपूर मोहीम

राज्याभिषेकानंतर अवघ्या काही दिवसांत संभाजी महाराजांनी मोगल साम्राज्याच्या वैभवशाली बुऱ्हाणपूर शहरावर धाडसी मोहीम उघडली.

रायगड ते बुऱ्हाणपूर हे हजार किलोमीटरपेक्षा अधिक अंतर अवघ्या काही दिवसांत पार करून मराठा सैन्याने अचानक हल्ला चढवला.

या मोहिमेत प्रचंड संपत्ती स्वराज्यात आणण्यात आली आणि मोगल सत्तेला मोठा धक्का बसला.

30 जानेवारी 1681 – बुऱ्हाणपूरची लूट

बुऱ्हाणपूर शहराबाहेरील बहादूरपुरा आणि इतर सतरा वस्त्यांवर मराठा सैन्याने यशस्वी कारवाई केली.

या वेळी शहराचा सुभेदार खानजमान याने प्रतिकार करण्याऐवजी शहराचे दरवाजे बंद करून संरक्षणात्मक भूमिका घेतली. मराठ्यांनी मोठ्या प्रमाणावर संपत्ती हस्तगत केली आणि स्वराज्याची आर्थिक ताकद अधिक मजबूत केली.

निष्कर्ष

जानेवारी महिन्यातील हे शिवकालीन दिनविशेष केवळ ऐतिहासिक घटनांची नोंद नसून स्वराज्याच्या उभारणीमागील त्याग, पराक्रम, दूरदृष्टी, न्यायनिष्ठा आणि राष्ट्रभक्तीची प्रेरणादायी गाथा आहे. राजमाता जिजाऊंचे संस्कार, शहाजीराजे भोसले यांची स्वराज्याची संकल्पना, छत्रपती शिवाजी महाराजांचे धाडसी निर्णय, स्वराज्यनिष्ठ मावळ्यांचे बलिदान, संभाजी महाराजांचे अद्वितीय शौर्य आणि मराठा साम्राज्याच्या असंख्य वीरांचे योगदान या सर्व घटनांमधून महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास आपल्या समोर उभा राहतो.

सुरतेवरील स्वारी, साल्हेरचा विजय, खांदेरी दुर्गाची उभारणी, जंजिरा मोहीम, बुऱ्हाणपूरवरील धाडसी छापा, राजगडावरील गृहप्रवेश, पानिपतचा संग्राम आणि स्वराज्यासाठी लढलेल्या असंख्य ज्ञात-अज्ञात वीरांची कर्तृत्वगाथा या सर्व घटना आपल्याला स्वाभिमान, संघर्ष आणि राष्ट्रनिष्ठेचा अमूल्य वारसा देतात.

आजच्या पिढीने या इतिहासाकडे केवळ भूतकाळ म्हणून न पाहता, त्यातून नेतृत्व, न्याय, संघटनशक्ती, स्त्रीसन्मान, प्रशासनकौशल्य आणि राष्ट्रप्रेम यांचे धडे घ्यावेत. आजचा शिवदिनविशेष यांसारख्या उपक्रमांद्वारे आपण हा इतिहास नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवत राहिलो, तरच स्वराज्याचा विचार खऱ्या अर्थाने जिवंत राहील.

इतिहास केवळ वाचण्यासाठी नसतो, तर त्यातून प्रेरणा घेऊन वर्तमान घडवण्यासाठी असतो. स्वराज्याच्या या तेजस्वी परंपरेला विनम्र अभिवादन!

जय जिजाऊ! जय शिवराय! जय शंभूराजे!

Marathi Chhatrapati Shivaji Full Movie (1952) by Bhalji Pendharkar

Good news readers!! As our 'Shivcharitra' blog has completed 8 years and this is the right time that we are starting our Youtube channel 'Shivcharitra'. Our first brave move, we are providing "Chhatrapati Shivaji" (1952) full movie in Marathi.

About Chhatrapati Shivaji (1952) Marathi Movie

This masterpiece Marathi movie named "Chhatrapati Shivaji" was the creation of Dadasaheb Phalke Award winner Bhalji Pendharkar. This movie was written, produced, and directed by Bhalji Pendharkar himself that's why we called it a 'Masterpiece'. This movie's music was composed by C Ramchandra and star cast included big names like Chandrakant Mandare, Baburao, Vithal, Leela, Vanamala, Shakuntala, Ratnamala, Ranjana and Lalita Pawar.

This "Chhatrapati Shivaji" movie was released in 1952 and people loved to watch Chandrakant Mandare as Shivaji Maharaj. His dashing personality was completely suited for the role of Shivaji Maharaj. After this movie, he was the most famous face to play Shivaji Maharaj.

As we are providing an edited version of this black and white Chhatrapati Shivaji (1952) movie on our youtube channel, feel free to download and improve your history collection. We are extremely proud to present this Chhatrapati Shivaji (1952) full-length movie, we are adding one sensible statement here that  We are providing our edited version of this movie but all rights are reserved with the original copyright owners and music production.

Ending the information here, let's enjoy Marathi Chhatrapati Shivaji Full Movie (1952) by Bhalji Pendharkar.

Shivaji Maharaj Sketches

The blog about Shivaji Maharaj is incomplete without including the best Shivaji Maharaj sketches in it. In this valuable post, we have covered different kinds of Shivaji Maharaj sketches.

These Shivaji Maharaj full drawings and sketches help many readers to find the best appearance of Maharaj. As per today's trend, many Maharashtrian people are love to do Shivaji Maharaj tattoo and these sketches of Shivaji Maharaj will surely inspire them and present good choices from this collection.

In this collection, we tried to cover Shivaji Maharaj full drawings or Shivaji Maharaj paintings so that people who want to do Shivaji Maharaj portrait will be inspired for making a masterpiece.

Here are the Shivaji Maharaj sketches, get it open in full size and save/download to your collection.

(All rights to respective images reserved to the owners, this is only the best collection we are providing)

Information About Harishchandragad Fort

Ancient forts and monuments are the best source to peek into history. They are the living testimonial to architecture and carving art of our people. One of the oldest forts that is worth exploring is the Harishchandragad fort located in Ahmednagar, Mahrashtra. It's one of those few forts that have found a mention in Matsya Purana, Skanda Purana, and Angi Purana, ancient holy texts. The hillfort is believed to be built in the 6th CE by the Kalachuri dynasty.  Traces that lead to the microlithic man have been found here.

Place of Interest 

Harishchandragad fort is 4671 feet above the sea level. Its imposing structure and height made if formidable. The surrounding jungle with flourishing wild life also added to its strength.

Some attractions one shouldn't miss are:

Harishchandragad Pond

This is the fresh water pond that served the water needs of the occupants. What's amazing about this pond is the availability of water throughout the year. Until a few years ago, the water from the pond was potable, but due to the negligence of tourists, it has become contaminated. The water is cold even in the summer. At the bank of the pond are small temples where Lord Vishnu was worshiped.

Harischchandreshwara Temple 

Precision and creativity in carving can be best experienced by visiting this temple. Monolithic rocks were carved out for the construction of the temple.  The temple is 16m in height with caves and water ponds around it. River Mangal Ganga is believed to have originated from one of the ponds near the temple.

Kedareshwar Cave

There are several caves inside the fort with idols of Lord Vishnu built during the 11th century. Some are good for spending a night while others are filled with water.  The Kedareshwar cave is towards the right of Harishchandreshwara Temple. Inside the cave is a 5 ft. tall Shiva Linga surrounded by waist-deep ice-cold water.

There are a few sculptures carved in the cave. To make it a sanctum, four pillars touching to the ceiling of the cave are erected. Sadly, out of the four pillars, only one is standing firm. Legends say that the four pillars represent the four era and the broken three pillars testify the end of three. Eras. And when the fourth pillar too is broken, it would be the end of Kalyug, and eventually the end of the world.

Kokan Kada

This is the second highest point of the fort from where one can enjoy a panoramic view of the Konkan region. There is an overhang that attracts trekkers. One can literally see the cloud falling towards the pit falls and then being thrown up vertically at the height of 50 feet as if a wall of thick cloud is rising from the border of the cliff without touching the land.

Taramati Peak

This is the highest point of the fort also called as Taramanchi. It's at the elevation of 1429 metres from the sea level. A bird's eye view of the surrounding Naneghat and other forts near Murbad can be enjoyed from here. A glimpse of Siddhagad fort near Bimashankar and Napta twin peaks can be caught from Taramati Peak.

Shivaji Maharaj's Death - Myths and Actual Reasons

Before writing about Shivaji Maharaj's Death - myths and actual reasons. We would like to introduce our great king in few words.

It takes centuries for the God to create someone who can rule millions of hearts and leave behind a massive legacy for the people to be inspired for generations. When He finally succeeds, the person creates a history with his/her valour, foresightedness, ideas, beliefs, principles, chivalry, and secularism. One such persons that could easily fall in this league is none other than the most beloved Maratha warrior king fondly called Shivaji Maharaj. Born to Jijabai on February 19, 1627 in Pune, Shivaji Maharaj is a national hero pan-India and the only king who is deified by the people of Maharashtra. And why shouldn't he be considered a god given all that he did for the freedom of the state.

The Rise of a Legend

Shivaji Maharaj was greatly inspired by his mother, Jijabai, and his teacher, Dadaji Konddev. These two people were instrumental in making him the man of great virtue. It was their teachings that instilled in him good morals. Since childhood, his mother sowed the seeds of patriotism in him and motivated to be a great warrior who could protect the poor and fight against the tyrants. With the guidance and backing from his mother, he established a band of soldiers at the tender age of 12. At 15, he took an oath to establish Hindavi-Swarajya and gave it a shape by capturing the Torna fort at 16. Thereafter, he constructed and captured several forts to fulfill his oath.


Shivaji Maharaj's Death

There have been many controversies over Shivaji Maharaj's death. Several scholars and historians have different opinions. None of them have found any concrete evidence to affirm their speculations though. Some say he died from being ill with fever and dysentery, while others believe that he was poisoned by his ministers or most probably his wife, Soyarabai since she wanted her 10-year-old son, Rajaram to sit on the throne as Sambhaji, Shivaji's eldest son, was in Panhala fort, Kolhapur at the time of his death.

There are also rumours that powerful Brahmins along with some minister may have conspired against Shivaji Maharaj since he loathed casteism and wanted to abolish the age-old discriminatory systems. His ideas and concepts of secularism also didn't go well with the upper caste people. The Mughals also spread a rumour about a curse of the Sufi saint, Jan Muhammad of Jalna to be the reason for Shivaji Maharaj's death. But then cursing people is no way of attaining Sufism.

Date of Demise

Shivaji Maharaj breathed his last on 3 April 1680 in Raigad on Hanuman Jayanti at the age of 52. The reason for his death was quoted blood dysentery, which is a medical condition that arises after consuming contaminated food, or intake of poison mixed in food.

Conclusion 

Whether Shivaji Maharaj died of poisoning or from illness is tough or rather impossible to affirm it. More than his death, we should contemplate on the ideas and principles he lived by and be inspired to imbibe the same passion and love that he had for his state and country. He may be not around with us physically, but is and will remain alive in our hearts forever.

Information About Vijaydurg Fort

India has many amazing forts that exemplify the brilliance of ancient construction. One such fort that even time couldn't destroy it is the Vijaydurg fort. It is not only one of the oldest but also the strongest forts in Maharashtra that braved several attacks by the hands of foreigners.

History of Vijaydurg Fort 

It was built by the Raja Bhoj of Shilahar Dynasty during the end of 12th century in the present day Devgad taluka of Sindhudurg district in western Maharashtra. It took 12 years (1193 to 1205) to build such an imposing fort surrounded by the Arabian sea from all the four sides. It was called ”Gheria” due to being in the proximity of the “Gehriya” village. When Shivaji Maharaj captured the fort in 1653 from Adil Shah of Bijapur, he named it “Vijay Durg,” which translates to Victory Fort.

The fort was in 5 acres initially. Shivaji Maharaj extended it up to 17 acres and provided it with a protection cover of the Arabian sea from three sides. Besides its strong construction, the 40 km shallow creek at its front made it impossible for the enemy ships to get close to it. The Maratha navy used this creek as an anchoring point so that the warships couldn't be seen by the enemies from the distance. Due to its imposing structure, the fort was also nicked as the “Eastern Gibraltar.”

The fort stood a witness to many wars since several outsiders tried their hands to conquer it. It was under the Marathas from 1667 to 1729. Thereafter, the Peshwas ruled it till 1818. Finally, the fort was taken over by the British after defeating the Peshwas.

Vijaydurg Fort Architecture

Vijaydurg, like any other fort in Maharashtra, is built with laterite stones making it one of the fine examples of the robust ancient construction. The walls of the fort are 8 to 10 metres in height and are made of huge black rocks. There are 27 bastions that serve as a vigilance point. There are a few tunnels and caves inside the fort used for storing food-grains and as an emergency exit. One of the tunnels leads to the palatial house built in the close-by village. A water lake near the fort served as a source of drinking water. Several structures inside the fort now lie in ruins. However, a rest house is still in good condition.

Discovery of an underwater wall

Recently, a team of oceanographers discovered a submerged wall at the east of the fort. The wall is 122 metres in length, 3 metres in height, and 7 metres in width, and 8 to 10 metres in depth built of laterite rocks.

It was intentionally built under the water for destroying the ships of attackers. The Portuguese during its attempt to conquer the fort had lost a few ships after colliding with the underwater wall.



How to reach Vijaydurg

By Road – One can reach Vijaydurg by car or state-run buses via Mumbai-Goa national highway 17. From Mumbai, it is 436 km via Chiplun, and 184 km from Panaji.

By Rail – The nearest railway station is Rajapur on the Konkan Railway route. From Rajapur, Vijaydurg is 77 km. Taxis and rickshaws ply to the fort from Rajapur rail station.

By Air – The nearest airport to Vijaydurg is Kolhapur and Dabolim Airport. The former is 152 km and the latter is 205 km from the fort. 

Shivaji Maharaj Wives - Saibai, Soyrabai, Putalabai, Sakvarbai

Chhatrapati Shivaji Maharaj, the founder of the Maratha empire and staunch practitioner of Hinduism, was one of the bravest, progressive thinking, and secular ruler of medieval India. He is one of those kings of India whose deeds made him earned a god-like stature. It was him who changed the course of the history with his farsightedness, administrative, and military skills. He was instrumental in sowing the seeds of “Swarajya,” and gave tough days and nights to the Mughals. While a lot has written about him, there is very less information on Shivaji Maharaj's wives. This post will throw a brief light on his personal life. We can say it as his wives are strong branches of Shivaji Maharaj family tree.

Saibai 

Sai was born circa 1633 in Nimbalkar family in Phaltan near Satara, Maharashtra. She was born to Reubai and Madhojirao Naik Nimbalkar, the ruler of Phaltan since the Pawar dynasty. She had one sibling named Bajaji Rao Naik Nimbalkar who ruled Phaltan as the sixteenth Raja. Her ancestors served the Deccan sultans and Mughal Empire.

Marriage

Saibai was the first and most-lovable wife of Shivaji Maharaj. She got married to Shivaji on May 16, 1640, at Lal Mahal, Pune. During the marriage, both she and Shivaji were still a child. The marriage wasn't a grand affair though. Shivaji's mother, Jijabai had the marriage rituals sanctified under her supervision in absence of her husband Shahaji Bhonsale since he was busy in Bangalore. So following the marriage, Jijabai, Saibai, and Shivaji had to leave for Bangalore to seek Shahaji's blessings.

Sai's influence on Shivaji

Saibai was the most beautiful, loving, and good-natured woman, and a loyal to Shivaji. Her endearing personality and knowledge of social issues and compassion had a deep influence on Shivaji. She managed both the state's and household's affair like an abled administrator. Her selfless attitude and keenness for the welfare of others had the entire royal family fall in love with her. She even provided suggestions and advice to Shivaji on crucial matters as and when required. Due to her good nature, she kept the household atmosphere harmonious.

Children

In 19 years of her marriage to Shivaji, Saibai gave birth to four children out of which three were girls and one boy. The girls were named Sakavarbai, Ranubai, Ambikabai; and the boy Sambhaji. Since Sambhaji was the first and only male child in the family, he was named after his uncle Sambhaji who died fighting against the Mughals.

Death

Saibai passed away in 1659 after suffering from illness for a long time. She breathed her last in the Raigad Fort. Unfortunately, during her death, Shivaji Maharaj was not with her due to being busy preparing for a meeting with Afzal Khan at Pratapgad. At the time of her death, Sambhaji was just two years old. He was raised her by Shivaji's mother, Jijabai thereafter.

Soyrabai

Soyrabia was the second wife of Shivaji. She was born in Mohite family, and her elder brother was a chief of the Maratha army. She was young when she got married to Shivaji in 1659. The marriage happened on the insistence of Shivaji's father, step-mother, Tukabia, and Soyrabai's paternal aunt. She birthed two children – a daughter Balibai and son Rajaram. She was ambitious, unlike Saibai.

When Jijabai passed away in 1674, she started plotting for ascending his son, Rajaram to power. She even got Rajaram to sit on the throne soon after the death of Shivaji in 1680. At that time, Sambhaji was not in Raigad, and Rajaram was just ten years old. But later, Sambhaji got the throne back by throwing Rajaram out of the throne with the help of Soyrabai's brother, Hambirrao Mohite. She even made a failed attempt to kill Sambhaji with poison in August 1681.

Putalabai 

Putalabai Palkar became Putalabai Bhonsale in 1653 after marrying to Shivaji. Being the eldest and childless among all the surviving wives of Shivaji Maharaj, she committed Sati by throwing herself to the funeral pyre of Shivaji Maharaj.

Sakvarbai 

Sakvarbai was from the Gaikwad family who became Shivaji's fourth wife in January 1656 and gave birth to a daughter. She too wanted to commit Sati after Shivaji's death but had to restrain herself because of her daughter. She was imprisoned along with Sambhaji's family members by Aurangazeb and breathed her last in the captivity.

There is nothing much written or said about Shivaji's other four wives, who were (in ascending order):

Laxmibai (Vichare)
Kashibai (Jadhav)
Sagunabai (Shirke)
Gunvantibai (Ingale)

Information About Lohagad Fort

Maharashtra has many prominent forts that remind us about the glorious period of the Maratha empire. One of the forts without which its history is incomplete is, the Lohagad Fort. It is one of the hilly forts in Maharashtra built on the fabulous Sahyadri range of mountains at about 3,390 ft. above the sea level. Despite being under different rulers such as the Satavahanas, the Chalukyas, the Rashtrakutas, the Yadavas, the Bahmanis, Nizams, Mughals, and Marathas, it hasn't lost the charm. In fact, it has withstood all the ravages unleashed by the time with all its might. No wonder it was named Lohagad, which means Iron Fort.  What makes this fort stands out among all others is its brilliant fortification. Situated near one of the popular hill stations of Maharashtra – Lonavla, Lohagad fort is easily accessible from Pune and Mumbai.

How to Reach Lohagad Fort

Lohagad fort is reachable through both roads and railways. When using the roads, visitors can reach Malavali railway station using the old Mumbai-Pune highway. The base village to Lohagad fort is 9 km from Malavali. If taking the rail journey, visitors from Mumbai must get down at Lonavla, and board a local train to Pune. They can alight at Malavali railway station and walk down to the Lohagad fort. From Pune, a local train to Lonavla passes through Malavali, From there, visitors can either hike all the way or take a rickshaw and reach the base village.

Attractions at Lohagad Fort  (What to see at Lohagad Fort)

Ganesh Darwaja

This is the main entrance Darwaja (gate) to the fort, which is followed by the other three gates, namely Narayan, Hanuman, and Maha-Darawaja. After entering the main gate, a few metres away is a broken idol of Lord Ganesh. From here, at a  few distances away towards the right is the Narayan Darwaja. On the right of this Darwaja is a tiny, broken idol of Goddess Gauri in crossed-leg seated position with upturned souls, and hands resting on knees. She is wearing four bracelets in each hand, a bodice, and a crown on her head. Between Narayan and Hanuman Darwaja, there are two huge caves which the Marathas used for storing Nachni (ragi), and rice. From both these gates, at a distance is a carved image of Lord Hanuman on a cliff which is also half broken. Walking a few metres from here is the Hanuman Darwaja, which is believed to be built by Aurangazeb. The last gate is the Maha gate built in Moghul style with an arch, and a guard room.

Old Dargah

After entering the Maha Darwaja, there is dargah built on a stone platform. Locals say it was built in honour of Aurangazeb's and his favorite wife. There is no inscription of any sort on the dargah to prove the claim though. The dargah has one entrance and a dome. There are ruins of a small court-house near the dargah and remains of the armory.

Laxmi Kothi

There are a few caves inside the fort used for a specific purpose. But the main and important cave for the Marathas was the Laxmi Kothi. This cave was used by the Maratha chief, Nana Phadnavis to hide the treasure looted from the Surat's Nizam.

Water Tank

There are two water tanks inside Lohagad fort supposedly used for drinking purpose. The water tanks are built in octagonal and hexagonal shapes. These tanks are usually dry except during monsoon season.

Vinchu Kata (Scorpion tail)

This is the extension of the fort long and wide enough to offer a fantastic view of the gorgeous Sahyadri range. The specific size of the trail is 1500m in length and 3m in width. It is separated from the main fort and is a part of the mountain. It is named so because of its looks that resemble a scorpion sting. During those days, it was used to watch the nearby areas.

Other attractions you can enjoy at Lohagad fort are Mahadev temple, 16 angle lake, 8 angle lake, Buruj, cannons. Exploring the entire fort will take minimum 2 hours, depending on your pace. The best time to visit it is from September to March.